पांडवलेणी

स्थान: त्रिरश्मी डोंगर, नाशिक शहराच्या दक्षिणेस अंदाजे ८ किलोमीटर अंतरावर.
कालखंड: इ.स.पूर्व पहिले शतक ते इ.स. तिसरे शतक.
लेण्यांची संख्या: २४.
प्रमुख वैशिष्ट्ये:
- विहार (बौद्ध भिक्षूंचे निवासस्थान आणि सभागृह).
- चैत्यगृहे (प्रार्थनागृहे).
- स्तूप.
- प्राचीन शिलालेख.
देखभाल आणि व्यवस्थापन: भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग (ASI).
इतिहास आणि उत्पत्ती
नावात 'पांडवलेणी' असा उल्लेख असला, तरी या लेण्यांचा महाभारतातील पांडवांशी कोणताही ऐतिहासिक संबंध नाही. 'पांडवलेणी' हे नाव (पांडवांच्या गुहा) नंतरच्या काळातील लोककथांमधून प्रचलित झाले.
या लेण्यांच्या निर्मितीला प्रामुख्याने सातवाहन आणि पश्चिम क्षत्रप राजवटींच्या काळात आश्रय मिळाला. बौद्ध धर्माचा दख्खन प्रदेशात प्रसार होण्यासाठी व्यापारी आणि तत्कालीन राज्यकर्त्यांनी दिलेल्या आर्थिक व धार्मिक पाठबळाचे प्रतिबिंब या लेण्यांमध्ये दिसून येते.
येथील ब्राह्मी आणि प्राचीन देवनागरी लिपीतील शिलालेखांमध्ये अधिकारी, बौद्ध भिक्षू आणि सामान्य उपासकांनी दिलेल्या देणग्यांची नोंद आढळते.

पांडवलेणी, मुंबई-आग्रा महामार्ग, त्रिरश्मी डोंगर, बुद्ध विहाराजवळ, पाथर्डी फाटा, नाशिक, महाराष्ट्र – ४२२०१०.